Scoop : เมื่อความมั่นคงทางอาหารกลายเป็นยุทธศาสตร์โลก ไทยพร้อมแค่ไหนกับโอกาสครั้งใหม่


 

     by วิภาดา จิณณวาโส
 
ความไม่แน่นอนของเศรษฐกิจและการเมืองโลก กำลังทำให้หลายประเทศกลับมาให้ความสำคัญกับความมั่นคงทางอาหารมากขึ้น จากเดิมที่การจัดหาอาหารอาจมุ่งเน้นเรื่องราคาและปริมาณให้เพียงพอต่อความต้องการของประชาชน ปัจจุบันหลายรัฐบาลเริ่มให้ความสำคัญกับการสำรองอาหารและเตรียมพร้อมรับมือเหตุฉุกเฉินที่อาจทำให้ห่วงโซ่อุปทานหยุดชะงัก ไม่ว่าจะเป็นสงคราม ภัยพิบัติทางธรรมชาติ การโจมตีทางไซเบอร์ หรือวิกฤตด้านพลังงานและการขนส่ง

ข้อมูลที่ถูกรวบรวมจากหลายประเทศ ระบุว่า มีอย่างน้อย 33 ประเทศทั่วโลกที่มีคำแนะนำให้ประชาชนเตรียมอาหาร น้ำ และสิ่งของจำเป็นสำหรับดำรงชีพในภาวะฉุกเฉินประมาณ 3-7 วัน อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่การประกาศเตือนพร้อมกันทั้งหมด แต่เป็นมาตรการเตรียมความพร้อมที่แต่ละประเทศดำเนินการต่างช่วงเวลากันตามความเสี่ยงของตนเอง โดยสหภาพยุโรปได้กำหนดยุทธศาสตร์ Preparedness Union Strategy ตั้งแต่เดือนมีนาคม 2568 เพื่อส่งเสริมให้ประชาชนสามารถพึ่งพาตนเองได้อย่างน้อย 72 ชั่วโมง หากเกิดเหตุการณ์ที่ทำให้ระบบสาธารณูปโภคและบริการพื้นฐานหยุดชะงัก

สิ่งที่น่าสนใจ คือ ภัยคุกคามต่อระบบอาหารในปัจจุบันไม่ได้จำกัดอยู่แค่การขาดแคลนวัตถุดิบหรือผลผลิตทางการเกษตรอีกต่อไป แต่ขยายไปถึงโครงสร้างพื้นฐานที่เกี่ยวข้องกับการจัดเก็บและกระจายสินค้า โดยเฉพาะเหตุการณ์โจมตีระบบควบคุมตู้แช่เย็นของซูเปอร์มาร์เก็ตในหลายประเทศยุโรปเมื่อเดือนตุลาคมและพฤศจิกายน 2569 ส่งผลให้อุณหภูมิของตู้แช่แข็งและระบบทำความเย็นถูกปรับเปลี่ยนจนอาหารเสียหายและต้องถูกทิ้ง เหตุการณ์ดังกล่าวทำให้เห็นว่า แม้จะมีอาหารอยู่ในคลังสินค้าเพียงพอ แต่หากระบบจัดเก็บถูกโจมตีหรือไม่สามารถทำงานได้ตามปกติ ก็อาจสร้างความเสียหายต่อห่วงโซ่อุปทานอาหารได้เช่นกัน

เมื่อความเสี่ยงมีความซับซ้อนมากขึ้น อาหารที่สามารถเก็บรักษาในอุณหภูมิห้องได้นาน ไม่ต้องพึ่งพาระบบทำความเย็น และพร้อมบริโภคได้โดยไม่ต้องใช้พลังงานในการปรุงมาก จึงเริ่มมีความสำคัญในฐานะสินค้าสำหรับรองรับสถานการณ์ฉุกเฉิน นี่จึงเป็นโอกาสของประเทศไทยในฐานะหนึ่งในฐานการผลิตและส่งออกอาหารที่สำคัญของโลก แต่คำถาม คือ ไทยจะสามารถเปลี่ยนความต้องการที่เพิ่มขึ้นให้กลายเป็นรายได้และความสามารถในการแข่งขันระยะยาวได้มากน้อยแค่ไหน

โดยสินค้าที่มีโอกาสได้รับประโยชน์จากกระแสการสำรองอาหาร ได้แก่ อาหารกระป๋อง, อาหารทะเลแปรรูป, อาหารพร้อมรับประทานในบรรจุภัณฑ์ Retort Pouch, อาหารแห้ง รวมถึงเนื้อไก่และผลิตภัณฑ์ไก่แปรรูป เนื่องจากเป็นสินค้าที่สามารถเก็บรักษาและขนส่งได้สะดวกกว่าสินค้าอาหารสดบางประเภท โดยเฉพาะอาหารที่ผ่านกระบวนการฆ่าเชื้ออย่างเหมาะสม สามารถเก็บในอุณหภูมิห้องได้นานและไม่จำเป็นต้องใช้ตู้เย็นตลอดเวลา

นอกจากนี้ ยังมีโอกาสในการพัฒนาอาหารเฉพาะทาง เช่น อาหารโปรตีนสูง อาหารลดโซเดียม อาหารสำหรับผู้สูงอายุ และอาหารทางการแพทย์ ซึ่งสามารถสร้างมูลค่าเพิ่มได้มากกว่าการแข่งขันด้วยปริมาณเพียงอย่างเดียว ขณะที่ตลาดยุโรปและประเทศที่พึ่งพาการนำเข้าอาหารสูงมีแนวโน้มให้ความสำคัญกับการกระจายแหล่งจัดซื้อ เพื่อลดความเสี่ยงจากการพึ่งพาผู้ผลิตหรือเส้นทางขนส่งเพียงแห่งเดียว

อย่างไรก็ตาม การเพิ่มขึ้นของความต้องการอาหารสำรองไม่ได้หมายความว่าสินค้าทุกประเภทจะได้รับคำสั่งซื้อเพิ่มขึ้นโดยอัตโนมัติ เพราะการสำรองอาหารของภาคครัวเรือนและภาครัฐมีลักษณะเป็นความต้องการเฉพาะช่วงเวลา เมื่อมีสินค้าเพียงพอแล้ว การสั่งซื้อก็อาจกลับเข้าสู่ระดับปกติได้ ข้อมูลจากศูนย์วิจัยกสิกรไทย ประเมินว่า การส่งออกอาหารและเครื่องดื่มของไทยในปี 2569 จะมีมูลค่าประมาณ 36,090 ล้านดอลลาร์สหรัฐ เติบโตเพียง 2% โดยกลุ่มที่มีแนวโน้มขยายตัว ได้แก่ ผลไม้สดและแช่เย็น น้ำมันพืช และไก่แปรรูป ขณะที่อาหารทะเลกระป๋องและอาหารทะเลแปรรูปยังมีแนวโน้มหดตัวจากคำสั่งซื้อของคู่ค้าหลักที่ลดลงและการแข่งขันด้านราคาที่รุนแรง

ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนว่า โอกาสของอุตสาหกรรมอาหารไทยไม่ได้ขึ้นอยู่กับกระแสการกักตุนเพียงอย่างเดียว แต่ยังต้องพิจารณากำลังซื้อของตลาดต่างประเทศ ระดับสินค้าคงคลัง และความสามารถในการแข่งขันของผู้ผลิตแต่ละกลุ่มด้วย โดยเฉพาะช่วงปลายปีซึ่งเป็นฤดูกาลที่หลายประเทศนำเข้าอาหารเพื่อรองรับเทศกาลคริสต์มาส ปีใหม่ และตรุษจีนอยู่แล้ว จึงต้องแยกให้ออกระหว่างคำสั่งซื้อที่เพิ่มขึ้นตามฤดูกาลกับความต้องการสำรองอาหารที่อาจเกิดขึ้นจากความเสี่ยงของสถานการณ์โลก

อีกข้อจำกัดสำคัญ คือ ต้นทุนการผลิตและโลจิสติกส์ที่สูงขึ้น โดยศูนย์วิจัยกสิกรไทย ระบุว่า วัตถุดิบคิดเป็นสัดส่วนมากกว่า 62% ของต้นทุนการผลิตอาหารและเครื่องดื่ม ขณะที่ค่าระวางเรือบางช่วงปรับขึ้นประมาณ 2-3 เท่าจากระดับปกติ จากความไม่แน่นอนของเส้นทางขนส่งและต้นทุนพลังงาน ทำให้ผู้ประกอบการต้องรับภาระเพิ่มขึ้นทั้งด้านวัตถุดิบ บรรจุภัณฑ์ และการขนส่ง ดังนั้น แม้จะมีคำสั่งซื้อเพิ่มขึ้น แต่หากไม่สามารถบริหารต้นทุนได้อย่างมีประสิทธิภาพ ยอดขายที่เพิ่มขึ้นก็อาจไม่ได้แปลว่ากำไรจะเพิ่มขึ้นตามไปด้วย

ข้าวไทยเจอความท้าทาย เมื่อโลกต้องการอาหาร แต่ไทยกลับแข่งขันได้ยากขึ้น

หากต้องการเห็นภาพความท้าทายของอุตสาหกรรมอาหารไทยอย่างชัดเจน อุตสาหกรรมข้าวถือเป็นกรณีศึกษาที่สำคัญ เพราะแม้ข้าวจะเป็นอาหารหลักของประชากรจำนวนมากทั่วโลก และเป็นหนึ่งในสินค้าส่งออกสำคัญของไทย แต่การที่หลายประเทศหันมาให้ความสำคัญกับความมั่นคงทางอาหารกลับไม่ได้ทำให้ข้าวไทยได้รับประโยชน์เพิ่มขึ้นอย่างทั่วถึง

ข้อมูลการส่งออกข้าวไทยในช่วง 9 เดือนแรกของปี 2569 อยู่ที่ 4.99 ล้านตัน ลดลง 19.26% เมื่อเทียบกับช่วงเดียวกันของปีก่อน คิดเป็นมูลค่าประมาณ 94,900 ล้านบาท ลดลง 16.84% โดยมีปัจจัยสำคัญจากการแข่งขันด้านราคากับประเทศผู้ส่งออกรายใหญ่อย่างอินเดีย เวียดนาม และปากีสถาน ซึ่งมีความได้เปรียบด้านต้นทุนและปริมาณผลผลิต

ข้อมูลราคาส่งออกในเดือนพฤศจิกายนสะท้อนความแตกต่างดังกล่าว โดยข้าวขาว 5% ของไทยมีราคาอยู่ที่ประมาณ 499 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน ขณะที่เวียดนามอยู่ที่ 435-439 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน ปากีสถานประมาณ 411 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน และอินเดียประมาณ 390-394 ดอลลาร์สหรัฐต่อตัน แม้ข้าวไทยจะมีจุดแข็งด้านคุณภาพและชื่อเสียงในตลาด แต่ส่วนต่างราคาที่สูงทำให้ผู้ซื้อจำนวนหนึ่งมีทางเลือกจากประเทศคู่แข่งมากขึ้น โดยเฉพาะตลาดที่ให้ความสำคัญกับราคาและปริมาณเป็นหลัก

ขณะเดียวกัน ผลผลิตต่อไร่ยังเป็นข้อจำกัดเชิงโครงสร้างของไทย โดยผลผลิตข้าวเฉลี่ยอยู่ที่ประมาณ 456 กิโลกรัมต่อไร่ ต่ำกว่าจีนที่ทำได้ 1,146 กิโลกรัมต่อไร่ เวียดนาม 979 กิโลกรัมต่อไร่ และอินเดีย 704 กิโลกรัมต่อไร่ เมื่อผลผลิตต่อพื้นที่ต่ำกว่า แต่เกษตรกรยังต้องแบกรับต้นทุนปุ๋ย แรงงาน พลังงาน และการบริหารจัดการในระดับสูง ต้นทุนต่อหน่วยจึงมีแนวโน้มสูงขึ้นและทำให้ข้าวไทยเสียเปรียบในการแข่งขัน

อย่างไรก็ตาม ตลาดอาเซียนยังมีโอกาสสำหรับข้าวไทย โดยในช่วง 9 เดือนแรกของปีนี้ การส่งออกข้าวไปยังประเทศอาเซียนเพิ่มขึ้น 109% อยู่ที่ประมาณ 1.25 ล้านตัน โดยเฉพาะฟิลิปปินส์และมาเลเซียที่เพิ่มการนำเข้าจากไทย เพื่อกระจายความเสี่ยงด้านแหล่งจัดหาและเตรียมรับมือความไม่แน่นอนของผลผลิตในอนาคต แต่การเติบโตในบางตลาดยังไม่เพียงพอชดเชยการส่งออกที่ลดลงในภาพรวม

กรณีข้าวจึงสะท้อนให้เห็นว่า ความต้องการความมั่นคงทางอาหารของโลกไม่ได้หมายความว่าประเทศผู้ผลิตจะสามารถขายสินค้าได้มากขึ้นเสมอไป เพราะประเทศผู้นำเข้ายังคงต้องพิจารณาราคา คุณภาพ ความต่อเนื่องในการส่งมอบ และความสามารถในการแข่งขันระหว่างแหล่งผลิต หากไทยยังมีต้นทุนสูงและผลผลิตต่อไร่ต่ำ แม้จะมีความต้องการอาหารเพิ่มขึ้น ก็อาจไม่สามารถคว้าโอกาสนั้นได้เต็มที่

ไทยต้องยกระดับจากครัวของโลก สู่ “การเป็นแหล่งจัดหาอาหารที่โลกไว้วางใจ”

ดังนั้นแล้ว โจทย์สำคัญของไทยจึงไม่ใช่เพียงการเพิ่มกำลังการผลิตเพื่อรองรับคำสั่งซื้อระยะสั้น แต่ต้องยกระดับความสามารถในการแข่งขันตลอดห่วงโซ่อุปทาน ตั้งแต่ต้นน้ำจนถึงปลายน้ำ โดยเฉพาะการเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตทางการเกษตร การพัฒนาพันธุ์พืชที่ให้ผลผลิตสูง ทนต่อโรคและสภาพอากาศแปรปรวน ตลอดจนการนำเทคโนโลยีและระบบเกษตรแม่นยำมาใช้เพื่อลดต้นทุนและเพิ่มผลผลิตต่อพื้นที่

ในส่วนของอุตสาหกรรมแปรรูป ผู้ประกอบการจำเป็นต้องลงทุนด้านวิจัยและพัฒนาผลิตภัณฑ์ที่ตอบโจทย์ตลาดใหม่ ไม่ว่าจะเป็นอาหารพร้อมรับประทานที่มีอายุการเก็บรักษานาน อาหารที่ให้คุณค่าทางโภชนาการเฉพาะกลุ่ม หรือบรรจุภัณฑ์ที่ช่วยรักษาคุณภาพสินค้าและสะดวกต่อการบริโภค พร้อมยกระดับมาตรฐานความปลอดภัยอาหาร ระบบตรวจสอบย้อนกลับ และมาตรฐานด้านสิ่งแวดล้อม เพื่อให้สามารถเข้าถึงตลาดที่มีข้อกำหนดสูงได้มากขึ้น

ขณะเดียวกัน ภาครัฐต้องมีบทบาทในการสร้างระบบนิเวศทางธุรกิจที่เอื้อต่อการลงทุน ทั้งการลดขั้นตอนและกฎระเบียบที่ซ้ำซ้อน สนับสนุนการวิจัยและพัฒนา เปิดโอกาสให้ผู้ประกอบการขนาดกลางและขนาดเล็กเข้าถึงเทคโนโลยีและแหล่งทุน รวมถึงพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานด้านโลจิสติกส์และระบบบริหารจัดการความเสี่ยง เพื่อให้ผู้ผลิตไทยสามารถรักษาความต่อเนื่องในการส่งมอบสินค้าได้ แม้เผชิญความผันผวนของตลาดโลก

นอกจากนี้ การรักษาความมั่นคงทางอาหารของประเทศเองก็มีความสำคัญไม่แพ้การส่งออก เพราะการเป็นผู้ผลิตอาหารรายใหญ่ไม่ได้รับประกันว่าประชาชนทุกกลุ่มจะเข้าถึงอาหารที่มีคุณภาพในราคาที่เหมาะสมได้เสมอไป ไทยจึงต้องสร้างสมดุลระหว่างการผลิตเพื่อส่งออก การสำรองอาหารในประเทศ และการดูแลเสถียรภาพของราคา เพื่อไม่ให้การมุ่งสร้างรายได้จากตลาดต่างประเทศส่งผลกระทบต่อความมั่นคงทางอาหารภายในประเทศ

กระแสการสำรองอาหารทั่วโลกอาจสร้างโอกาสให้ผู้ส่งออกไทยในระยะสั้น แต่โอกาสที่แท้จริงอยู่ที่การใช้จังหวะนี้ยกระดับอุตสาหกรรมอาหารให้พร้อมรับความเปลี่ยนแปลงในระยะยาว เพราะเมื่อหลายประเทศให้ความสำคัญกับแหล่งอาหารที่มีคุณภาพ ส่งมอบได้ตรงเวลา และมีความต่อเนื่องในการผลิต การเป็น “ครัวของโลก” จึงไม่ควรหมายถึงเพียงการผลิตอาหารได้มากหรือส่งออกได้สูงเท่านั้น แต่ต้องหมายถึงการทำให้ทั่วโลกมั่นใจได้ว่าไทยเป็นแหล่งอาหารที่พึ่งพาได้ แม้ในวันที่ห่วงโซ่อุปทานโลกเผชิญกับความผันผวนก็ตาม

LastUpdate 17/11/2569 22:34:28 โดย : Admin
กลับหน้าข่าวเด่น
18-11-2026
Feed Facebook Twitter More...

อัพเดทล่าสุดเมื่อ November 18, 2026, 12:23 am